Causaliteit en letterkunde: hoe verhalen verbanden leggen

In de literatuur komen we vaak vernieuwende manieren tegen om na te denken over oorzaak en gevolg. Neem bijvoorbeeld de boeken van Charlotte Mutsaers, waarin gebeurtenissen vaak op een associatieve manier met elkaar verbonden zijn, in plaats van op een lineaire, rechtlijnige manier. Dit betekent dat een gebeurtenis (A) naar een andere (B) verwijst, die op zijn beurt weer naar een volgende gebeurtenis (C) leidt. Deze manier van verhalen vertellen, verschilt sterk van de traditionele, rechtlijnige manier van denken die lang dominant was in West-Europa, en met name in de West-Europese filosofie. Ik gebruik de romans van Mutsaers dan ook als opstapje om romans uit andere culturen te bespreken. Dit doe ik omdat ik de veelzijdige manieren van denken uit andere culturen waardeer.

Dekoloniale denkers en lineaire logica

Volgens de dekoloniale denker Walter Mignolo is lineaire logica een vorm van epistemologische onderdrukking. Dit betekent dat door een strikte, rechtlijnige manier van denken op te leggen aan andere culturen, er weinig ruimte is voor andere, mogelijk rijkere manieren om verbanden te leggen en de wereld te begrijpen. De manier waarop ik concepten uit AI toepas op literatuur is dus een vorm van postkoloniale, maar ook van feministische kritiek. Vrouwen krijgen namelijk ook te vaak het verwijt dat ze niet logisch kunnen nadenken.

In mijn onderzoek introduceer ik nieuwe concepten die verbanden leggen zoals ons menselijk brein dat van nature doet. Deze concepten worden ook gebruikt in kunstmatige intelligentie (AI), wat een link legt naar Donna Haraway’s idee van Cyborg feminisme.

Cyborg feminisme

Cyborg feminisme verwerpt het idee van een ‘essentiële’ vrouwelijke natuur en stelt dat identiteit wordt gevormd door een complexe mix van sociale en technologische factoren. Haraway pleit voor een feminisme dat diversiteit en verschil erkent, en dat allianties vormt over verschillende identiteiten en ervaringen heen. In plaats van te strijden voor een wit feminisme dat enkel de noden van de Europese vrouw waarborgt, wil het Cyborg feminisme van Haraway inclusiever zijn. Dit doet ze door een alliantie te sluiten met vrouwen overal ter wereld, maar ook met planten, dieren, en niet-menselijke wezens zoals de cyborg.

Ze stelt dat we allemaal een beetje cyborgs zijn door de manier waarop we omgaan met technologie. Stel je voor dat iemand een pacemaker heeft, of dat ze een smartphone gebruiken om constant in contact te blijven met hun gemeenschap. Volgens Haraway zijn deze mensen al een beetje cyborgs, omdat hun leven en identiteit worden gevormd door een combinatie van biologische en technologische elementen. Dit idee helpt ons om breder en inclusiever te denken over wat het betekent om mens te zijn in de moderne wereld.

Bayesiaanse Logica en Literatuurtheorie

Net als Karin Kunnonin zie ik de voordelen van het toepassen van Bayesiaanse logica in de literatuurtheorie. Bayesiaanse logica helpt ons om op een flexibele manier naar waarschijnlijkheden te kijken, gebaseerd op nieuwe informatie. Dit kan nuttig zijn in de literatuurwetenschap, vooral bij het analyseren van hoe verhalen en hun betekenis zich ontwikkelen.

Voorbeelden uit de Literatuur

Om deze ideeën te illustreren, geef ik drie voorbeelden:

1. Charlotte Mutsaers’ Zeepijn (2008): Hier bespreek ik de concepten “semantische netwerken” en “Bayesiaanse interventies”. Dit zijn manieren om te begrijpen hoe verhalen associatieve verbindingen maken en hoe nieuwe informatie eerdere aannames kan veranderen.
2. Ernst Cassirer’s mythische causaliteit toegepast op Theogony van Hesiodos: Ik introduceer het concept “mythische causaliteit”, wat ons helpt begrijpen hoe oude mythen oorzaak en gevolg beschrijven op een niet-lineaire manier. De soort logica die in mythen wordt toegepast, is er één van nabijheid. Uit God ontstaat de mens en dieren. Uit de rib van Adam ontstaat een Eva. Enzovoort. Charlotte Mutsaers past diezelfde soort logica toe in haar romans om de absurditeit ervan aan te tonen, maar ook om te tonen dat er verschillende soorten van causaal redeneren zijn.
3. Elsa Joubert’s Poppie Nongena (1978): Hier leg ik de concepten “Markov-ketens” en “Bayesiaanse waarschijnlijkheid” uit. Dit zijn wiskundige manieren om te kijken naar hoe gebeurtenissen in een verhaal elkaar beïnvloeden en hoe we met nieuwe informatie de waarschijnlijkheid van toekomstige gebeurtenissen kunnen aanpassen. Wanneer we lezen spelen er zich allerlei scenario’s af in ons hoofd. We anticiperen gebeurtenissen en dit creëert spanning. De roman kan dan aan onze verwachtingen voldoen of ervan afwijken. Mijn punt is dat we kennis nodig hebben van de andere cultuur om gebeurtenissen binnen hun eigen logica te begrijpen. Pas door de stap te nemen richting de ander, kunnen we contact maken.

Conclusie

Door nieuwe concepten zoals Bayesiaanse logica en cyborg feminisme te introduceren, kunnen we literatuur op een rijkere en meer inclusieve manier benaderen.

Dit helpt ons niet alleen beter te begrijpen hoe verhalen werken, maar ook hoe ze onze perceptie van de wereld kunnen veranderen. Bayesiaanse logica biedt een flexibele manier om waarschijnlijkheden en verbanden te analyseren, terwijl cyborg feminisme ons uitnodigt om de grenzen tussen mens en technologie, en tussen verschillende identiteiten, te heroverwegen. Deze benaderingen openen de deur naar een bredere interpretatie, waarin de diversiteit van stemmen en ervaringen centraal staat.

Door deze methoden toe te passen, kunnen we de complexiteit van menselijke ervaringen beter vatten en de literaire canon uitbreiden met nieuwe perspectieven. Zo kunnen we niet alleen de literaire wereld verrijken, maar ook bijdragen aan een meer inclusieve en rechtvaardige samenleving.