De materialiteit van steen

In The materiality of stone (2004) geeft Christopher Tilley een fenomenologische beschrijving van de tempelcomplexen op Malta en Gozo. Deze tempels behoren tot de oudste Neolithische tempels van Europa, en dateren van 3600-2500 voor onze tijdsrekening.

Sinds Merleau-Ponty kunnen we de fysieke materialiteit van de aanwezigheid van mensen in landschap uitdrukken als een in-de-wereld-zijn.

Mnajdra: Temple C

De ervaring van landschap is bij mij steeds gekoppeld aan de ervaring van de aanwezigheid van degene die bij me is op het moment van het dwalen.

Zowel de ervaring aan de beklimming van Gran Paradiso in Italië, trektochten door Peru, als wonen op Malta leveren bij mij een bewuste alertheid op van de ‘aanwezigheid’ van andere mensen, dieren en stenen.

Ieder persoon met wie je landschappen verkent, heeft een bepaald gevoel van being-with, of being-in-the-presence-of.

Terwijl ik op Malta woonde, diende ik verschillende keren als gids, voor mensen met wie we het eiland verkenden.

In 2015 wilde ik al die herinneringen voor goed overschrijven door er rond te dwalen met een geliefde. De ervaring van het dwalen in het landschap heeft niet alle herinneringen aan het landschap overschreven.

Wanneer ik langs het Mnajdra-complex wandel, overvalt mij een soort historisch gevoel, opgewekt door de aanwezigheid van de stenen. Het is alsof er uit de aanwezigheid van de stenen, stemmen van mensen weerklinken, uit een onmogelijk te verbeelden tijd.

De stenen, gecombineerd met het gevoel van aanwezigheid van de ander, laten stemmen horen. Het is alsof er geesten in de tempels wonen. Uit die aanwezigheid van de ander, ervaar ik een betrokkenheid bij het landschap, ik ga een engagement aan met het landschap. Het resultaat is een gevoel van verkennen, van in het landschap zijn.

Wat ik het mooiste vind aan Malta en Gozo zijn de verschillende lagen, van stenen en daarmee van culturele aanwezigheid van mensen.

We hebben de forten van Valletta, de middeleeuwse setting van Mdina, met daarboven, in de gebouwen die als beleidsgebouwen dienen, een Venetiaans gevoel, met een Italiaans fascistische laag.

Als ik geschiedenis lees, ervaar ik tijdens het lezen het gevoel dat ik had wanneer ik in de gebouwen ronddwaalde. Ik vergelijk dan de informatie die mij wordt aangereikt met mijn gevoel van in-het-gebouw-zijn.

Ik denk nu aan andere gebouwen en stenen. Gebouwen en stenen die ik ooit had gefotografeerd, maar waarvan de representatie onherroepelijk verloren is gegaan.

Die herinnering is niet zozeer nostalgie, maar eerder een bewustzijn van de materialiteit van steen.