Van september 2019 tot januari 2021 werkte ik aan een masterthesis in het kader van de ManaMa Literatuurwetenschappen aan de K.U. Leuven en de UGent.

Herinneringen houden zich niet aan landsgrenzen. Ze circuleren via romans, vertalingen, films en nieuwsmedia en krijgen in iedere culturele context een andere betekenis. In mijn onderzoeksproject Herinneringen in beweging onderzocht ik hoe de Colombiaanse auteur Juan Gabriel Vásquez herinneringen aan politiek geweld verplaatst van een nationale naar een transnationale herinneringsruimte. Centraal stond een vergelijking tussen Het geluid van vallende dingen en De vorm van ruïnes.

Het onderzoek sluit aan bij de transnationale wending in de geheugenstudies. Daarbij wordt herinnering niet langer uitsluitend als het bezit van één gemeenschap of natie beschouwd. Culturele herinneringen ontstaan en veranderen juist wanneer verhalen tussen verschillende tijden, plaatsen en media bewegen. Michael Rothberg noemt dit proces “multidirectional memory”: herinneringen aan uiteenlopende vormen van geweld kunnen elkaar activeren en wederzijds betekenis geven, zonder dat het ene verleden het andere noodzakelijk verdringt (Rothberg 2009). Ook vertalers, uitgevers en lezers spelen een actieve rol in die overdracht.

In Het geluid van vallende dingen onderzoekt Vásquez de doorwerking van het geweld dat Colombia tijdens de opkomst van de drugshandel en het bewind van Pablo Escobar heeft getekend. Individuele herinneringen, lichamelijk trauma en collectieve geschiedenis worden met elkaar verweven. De roman maakt zichtbaar hoe geweld niet eindigt wanneer een historische periode wordt afgesloten, maar blijft voortleven in lichamen, relaties en verhalen. Literaire representaties kunnen bovendien herinneringen oproepen die verschillen naargelang de persoonlijke en culturele achtergrond van de lezer.

Om deze beweging te onderzoeken, vergeleek ik de Spaanstalige roman met de Nederlandse vertaling van Brigitte Coopmans en met andere Nederlandstalige cultuuruitingen. Een voorbeeld is Charlotte Mutsaers’ roman Koetsier Herfst, waarin herinneringen aan terrorisme verbonden raken met ecologisch activisme. Ook de opvallende aanwezigheid van Escobars nijlpaarden in Nederlandstalige media toont hoe een Colombiaans verleden elders opnieuw wordt geïnterpreteerd. Escobar verschijnt daardoor niet uitsluitend als drugsbaron en terrorist, maar ook als het onbedoelde beginpunt van een ecologisch debat. De herinnering verandert wanneer zij een ander taal- en cultuurgebied betreedt.

In De vorm van ruïnes wordt deze transnationale beweging nog nadrukkelijker. De roman draait rond de moord op de liberale Colombiaanse presidentskandidaat Jorge Eliécer Gaitán in 1948 en het daaropvolgende geweld van de Bogotazo. Vásquez verbindt deze geschiedenis onder meer met de moord op de Amerikaanse president John F. Kennedy. Voor internationale lezers fungeert Kennedy als een herkenbaar referentiepunt waarmee zij de politieke en emotionele betekenis van Gaitáns dood kunnen benaderen. Het gaat niet om een gelijkstelling van beide gebeurtenissen, maar om een retorische verbinding tussen herinneringen.

Mijn hypothese was dat Vásquez zich na het internationale succes van Het geluid van vallende dingen bewuster tot een internationaal publiek ging richten. Zijn traject tussen Colombia, Frankrijk, België en Spanje verschafte hem een positie binnen wat Pascale Casanova de wereldrepubliek der letteren noemt (Casanova 2004). Vanuit Pierre Bourdieus begrip van symbolisch kapitaal kan dit traject worden gelezen als een verwerving van literair gezag in Europese centra, dat Vásquez vervolgens inzet om de Colombiaanse geschiedenis internationaal zichtbaar te maken (Bourdieu 1993; Vervaeke 2018).

Bronnen

Bourdieu, Pierre. The Field of Cultural Production. Polity Press, 1993.

Casanova, Pascale. The World Republic of Letters. Harvard University Press, 2004.

Rothberg, Michael. Multidirectional Memory: Remembering the Holocaust in the Age of Decolonization. Stanford University Press, 2009.

Vásquez, Juan Gabriel. Het geluid van vallende dingen. Vertaling Brigitte Coopmans. Signatuur, 2012.

Vásquez, Juan Gabriel. De vorm van ruïnes. Vertaling Brigitte Coopmans. Signatuur, 2017.

Vervaeke, Jasper. “La obra y trayectoria tempranas de Juan Gabriel Vásquez.” Pasavento. Revista de Estudios Hispánicos, 2018, pp. 189–210.