Lezen zonder epistemologisch centrum?

Deconstructie heeft de neiging machtsverhoudingen binnen taal zichtbaar te maken door het epistemologisch centrum waaruit betekenis wordt geproduceerd te destabiliseren. In The Restless Supermarket van Ivan Vladislavić manifesteert deze destabilisering zich in de verbrokkeling van een herkenbaar epistemologisch centrum: de protagonist Aubrey Tearle, die de wereld interpreteert vanuit een ogenschijnlijk neutrale, classificerende positie, ziet gaandeweg de legitimiteit en effectiviteit van zijn kennispraktijken afbrokkelen. Zijn interpretatieve macht wordt ondermijnd door de historische transitie waarin hij zich bevindt, waardoor zijn epistemologische autoriteit expliciet gesitueerd en problematisch wordt.

In Out van Christine Brooke-Rose wordt een vergelijkbare epistemologische figuur verplaatst naar een post-apocalyptische context. Ook hier resteert een personage dat de wereld tracht te begrijpen via classificatie en analyse. Het verschil is echter fundamenteel: de op ras gebaseerde machtsverhoudingen van het universum van Out zijn omgekeerd, maar het epistemologische centrum zelf, het interpreteren vanuit een West-Europees positivistisch wetenschapsmodel, wordt niet vervangen. In plaats daarvan valt het uiteen in een vorm van schizofreen weten, waarin kennisproductie blijft functioneren, maar voortdurend op weerstand stuit (bij de lezer).

Wat het hoofdpersonage in Out weet, kan niet langer worden bevestigd door de wereld waarin het circuleert. De Kantiaanse categorieën blijven operationeel, maar verliezen hun vermogen om orde te scheppen. Het resultaat van dit formalistische experiment is complex en herkenbaar, maar ook fundamenteel troosteloos. Brooke-Rose toont in haar post-apocalyptische wereld hoe classificatie blijft voortbestaan, zelfs wanneer de historische en materiële voorwaarden die haar ooit legitimeerden zijn verdwenen. Er komt geen nieuw epistemologisch centrum in de plaats.

Juist deze afwezigheid vormt voor mij het meest dystopische element van de roman: niet de nucleaire vernietiging of de omkering van machtsverhoudingen, maar het voortbestaan van epistemologische structuren zonder horizon van herpositionering.